“Hay’ad lacagta aduunka” mid kamid ah kuwada ugu weyn uguna sameynta badan dhanka dhaqaalaha ayaan isku dayayna inaa wax kaogaano, waxay leedahay dhan wanagsan iyo dhan xun ba markii si guud loo fiiriyo, oo waxay qayb katahay burbburka dowlada badan dhaqalahooda dabin deymo xoogan awgoda iyo marna iney kaqayb qatan inu dalka dhisto dhaqaale toosan oo xoogan bal aan kala qaadno qodobada kusaabsan hay’adaan.
1.>”Aas-aaska hay’ada lacagta aduunka“: waxaa la’aas aasay sanadkii 1944tii waxaa la’aas aasay xilli dunida ay ku jirtey marxalad adag dhaqaale ahaan iyo mid dagaal,si loo abuuro nidaam maaliyadeed oo caalami ah oo xasilloon.
Amaahda IMF waxay ka caawisaa dowladaha inay bixiyaan lacagaha shirkadaha ama ka qayb qaataan mashaariic waaweyn.
Sida ay hay’addu u aasaasantay waxay soo martay marxaladahan:
- Shirka Bretton Woods (Luulyo 1944): Wakiillo ka socday 44 waddan ayaa ku shiray magaalada Bretton Woods, New Hampshire ee dalka Mareykanka. Ujeeddadu waxay ahayd in laga fogaado dhibaatooyinkii dhaqaale ee dhacay 1930-yadii (The Great Depression) iyo in la dhiso nidaam iskaashi dhaqaale oo caalami ah.
- Hoggaamiyeyaashii Fikirka: Waxaa saldhig u ahaa qorshaha ay soo bandhigeen laba aqoonyahan oo caan ah: Harry Dexter White oo u dhashay Mareykanka iyo John Maynard Keynes oo u dhashay Ingiriiska.
- Aasaaskii Rasmiga ahaa (1945): In kasta oo shirkii dhacay 1944, hay’addu waxay si rasmi ah u dhalatay 27-kii Diseembar, 1945, markii 29-kii waddan ee ugu horreeyay ay saxiixeen heshiiska (Articles of Agreement).
- Bilaabidda Hawlgalka (1947): IMF waxay bilowday hawlaheeda maaliyadeed 1-dii Maarso, 1947, iyadoo dalka Faransiisku uu noqday dalkii ugu horreeyay ee deyn ka qaata.
Ujeeddooyinka loo aasaasay:
- In la dhiirrigeliyo iskaashiga lacageed ee caalamiga ah.
- In la sugo xasilloonida sarrifka lacagaha qalaad.
- In laga caawiyo dalalka wajahaya dhibaatooyinka dhanka dheelitirka lacagaha (balance of payments) iyadoo la siinayo deymo kumeel-gaar ah.
- In la fududeeyo ganacsiga caalamiga ah si loo kordhiyo korniinka dhaqaalaha.
Maanta, hay’addu waxay xarun ku leedahay magaalada Washington, D.C., waxaana xubin ka ah 191 waddan (Sida ku xusan xogta ugu dambaysay ee 2025).
>”Kormeerta Dhaqaalaha” (Surveillance)
- IMF waxay qiimaysaa siyaasadaha lacagta, miisaaniyadda, iyo dhaqaalaha dalalka xubnaha ka ah.
- Waxay soo saartaa warbixino joogto ah oo caalami ah (World Economic Outlook, Global Financial Stability Report).
- Ujeedadu waa in la ogaado khataraha dhaqaale iyo in la bixiyo talooyin lagu hagaajin karo dhaqaalaha.
>”Amaah Bixinta iyo Taageerada Dhaqaale“
- IMF waxay siisaa dowladaha xubnaha ka ah amaah si ay uga gudbaan dhibaatooyin dhaqaale.
- Amaahda waxaa lala socdaa shuruudo (conditionality) si loogu dhiirrigeliyo siyaasado maaliyadeed oo waara.
- Waxay bixisaa noocyo kala duwan:
- Amaah degdeg ah (Emergency Financing)
- Barnaamijyo la taageerayo muddo dheer (Extended Fund Facility)
- Amaah fudud (Stand-By Arrangements)
>”Tababaro iyo Aqoonta Korodhsiga“
- IMF waxay siisaa dowladaha tababaro ku saabsan maaliyadda, canshuuraha, xisaabaadka, iyo maaraynta lacagta.
- Waxay kor u qaadaa aqoonta shaqaalaha dowladaha iyo bangiyada dhexe.
D. Fududeynta Iskaashiga Caalamiga ah
- IMF waxay taageertaa wadamada si ay u helaan maalgelin caalami ah.
- Waxay ka shaqeysaa in nidaamyada bangiyada dhexe iyo lacagaha qalaad ay xasilloonaan.
2. Howlaha IMF ee ay ka qayb qaadatay shirkadaha iyo ganacsiga
IMF badanaa kama howlgasho shirkado gaar ah, balse waxay saameyn toos ah iyo mid dadban ku leedahay ganacsiga iyo shirkadaha iyadoo ka qayb qaadanaysa:
A. Taageerada Dhaqaale ee Dowladaha
- Marka IMF ay dowlad taageerto, shirkadaha gudaha waxay helaan xasilooni dhaqaale.
- Tusaale:
- Masar: IMF waxay ka caawisay dib-u-hagaajinta dhaqaalaha, taas oo saamayn toos ah ku yeelatay shirkadaha maxalliga ah iyo maalgashiga shisheeye.
- Pakistan: IMF waxay siisay lacag taageero ah oo kor u qaadday kalsoonida maalgashadayaasha shirkadaha gaarka ah.
B. Saamaynta Siyaasadaha Dhaqaale
- Shirkadaha waaweyn iyo kuwa yaryar waxay ka faa’iidaystaan warbixinnada IMF ee ku saabsan sicir-bararka, koritaanka dhaqaalaha, iyo xasilloonida bangiyada.
- Tani waxay ka caawisaa ganacsiyada inay qorsheeyaan maalgashiga, miisaaniyadda, iyo qiimaha alaabada.
C. Dhiirrigelinta Maalgashiga Shisheeye
- IMF waxay dhiirrigelisaa isbeddelada maaliyadeed ee dowladaha, taasoo ka dhigaysa dalalka xubnaha ka ah kuwo soo jiita shirkadaha caalamiga ah.
- Tusaale ahaan, shirkadaha dhismaha, bangiyada, iyo teknoolajiyada ee dalalka qaar waxay ka faa’iidaystaan xasiloonida IMF keento.
D. Fududeynta Helitaanka Amaahda
- Amaahda IMF waxay ka caawisaa dowladaha inay bixiyaan lacagaha shirkadaha ama ka qayb qaataan mashaariic waaweyn.
- Shirkadaha dhismaha, tamarta, iyo isgaarsiinta ayaa si toos ah uga faa’iidaya barnaamijyada IMF marka dowladaha helaan maalgelin.
>“Dowladaha ay deenta kuleedahay ”
•Argentinia=40.26billion
•Ukrain=10.80billion
•egypt=8.21billion
•pakistan=6.86billion
•ecuador= 6.38billion
•kenya=3.02billion
•angola= 2.84billion
• Côte d’Ivoire= 2.63billion
•ghana= 2.45billion
•bangaladesh= 1.98
>”gunaanad“
In kasta oo IMF ay taageerto xasilinta dhaqaalaha, haddana waxay keentaa ku tiirsanaan deyn, shuruudo adag oo saameeya bulshada, iyo faragelin siyaasadeed oo dowladaha xubnaha ka ah. Amaahdeeda waxay mararka qaar ku qasbeysaa dowladaha inay dhimaan adeegyada muhiimka ah sida waxbarashada, caafimaadka, iyo barnaamijyada bulshada, taasoo saameyn toos ah ku yeelata dadka danyarta ah. Waxaa sidoo kale jira khatar ah in siyaasadaha IMF ay hor istaagaan kobaca madax-bannaan ee dhaqaalaha ee dalalka soo koraya.
