Dunida maanta, dagaallada ugu halista badan laguma qaado hub iyo ciidamo, balse waxaa lagu qaadaa nidaamyo dhaqaale, deyn, iyo talooyin loo soo bandhigo magaca “caawin”. Dalal badan oo ka tirsan Afrika iyo dunida soo koraysa ayaa tobannaan sano ku jiray barnaamijyo dhaqaale oo ay hoggaaminayaan hay’ado caalami ah, kuwaas oo ballanqaaday xasilooni iyo horumar, balse natiijadoodu inta badan noqotay deyn sii badanaysa, dhaqaale jilicsan, iyo ku-tiirsanaan joogto ah.
Falanqayntan waxay iftiiminaysaa aragti si weyn looga doodo oo ah in United States government, iyadoo adeegsanaysa saameynta ay ku leedahay hay’ado caalami ah sida International Monetary Fund, ay door muuqda ka ciyaarto dejinta siyaasad dhaqaale oo aan mar walba u adeegayn danaha dalalka soo koraya. Waxaa la isweydiinayaa: ma dhab baa in barnaamijyadan loo adeegsado xasilin dhaqaale, mise waa hab casri ah oo lagu xakameeyo go’aannada dhaqaale iyo mustaqbalka dalalka tabarta yar?
Maqaalkani wuxuu isku dayayaa inuu si miyir leh u falanqeeyo dooddaas, una kala saaro xaqiiqo, aragti, iyo natiijooyinka ka dhasha marka deyn iyo talo dhaqaale ay noqdaan aalad siyaasadeed oo caalami ah.
>1. Saameynta Maraykanka ee hay’adaha maaliyadeed ee caalamiga ah
Mid ka mid ah qodobada ugu muhiimsan ee dooddan salka u ah waa doorka ballaaran ee United States government ku leedahay hay’adaha dhaqaalaha caalamiga ah. Maraykanku waa dalka leh codka iyo saamaynta ugu badan ee go’aan-qaadashada gudaha International Monetary Fund iyo World Bank. Taasi waxay ka dhigan tahay in jihada guud ee siyaasadaha hay’adahan ay inta badan la jaanqaadaan danaha istaraatiijiyadeed, ganacsi, iyo siyaasadeed ee Maraykanka, halkii ay si buuxda ugu saleysnaan lahaayeen duruufaha gaarka ah ee dalalka saboolka ah.
>2. Amaah shuruudo ku xiran: caawin mise xakamayn?
IMF ma bixiso amaah bilaash ah; lacag kasta oo la siiyo dowlad waxaa la socda shuruudo adag. Shuruudahaas waxaa ka mid ah dhimista kharashaadka dowladda, privatization hantida qaranka, furista suuqyada, iyo hoos u dhigista doorka dowladda ee dhaqaalaha. Inkasta oo loo soo bandhigo in ay yihiin “dib-u-habayn,” haddana dalal badan waxay la kulmeen in tallaabooyinkan ay daciifiyaan awooddooda dhaqaale, yareeyaan adeegyada bulshada, isla markaana kordhiyaan saboolnimada.
>3. Wareegga deynta iyo ku-tiirsanaanta joogtada ah
Dalal badan oo Afrika iyo Aasiya ah ayaa galay xaalad ah inay amaah cusub qaataan si ay u bixiyaan deyn hore. Wareeggan deynta ah wuxuu abuuraa ku-tiirsanaan joogto ah oo IMF iyo hay’adaha la midka ah ah. Halkii deyntu ka noqon lahayd jaranjaro horumar, waxay isu beddeshaa silsilad xaddideysa go’aannada qarannimo, isla markaana ka hor istaagta dalalkaas inay dhistaan nidaam dhaqaale oo madaxbannaan.
>4. Doorka “culimada dhaqaalaha” iyo talooyinka hal-dhinac ah
Aragtidan dhaliisha ah waxay sidoo kale tilmaamaysaa doorka ay ciyaaraan khubaro dhaqaale oo caalami ah, kuwaas oo inta badan ka yimid jaamacado iyo xarumo fikir oo reer galbeed ah. Talooyinkooda badankood waxay ku saleysan yihiin aragtiyo ku shaqeeya dalal horumaray, balse aan si dhab ah ugu habboonayn dalal leh dhaqaale jilicsan, kaabayaal liita, iyo dhibaatooyin bulsho oo qoto dheer. Natiijadu waa siyaasad dhaqaale oo qurux badan warqad ahaan, balse waxyeello ku leh nolosha dhabta ah ee shacabka.
>5. Faa’iidada ka dhalata: yaa ka hela?
Marka la falanqeeyo cidda ka faa’iideysa nidaamkan, dhaliilayaashu waxay tilmaamaan in faa’iidada ugu badan ay helaan shirkado waaweyn oo shisheeye, bangiyo caalami ah, iyo nidaamka maaliyadeed ee dunida awoodda leh. Dhanka kale, dalalka amaahda qaata waxay la kulmaan dhaqaale kobci waaya, shaqo la’aan sii badanaysa, iyo awood dowladeed oo sii daciifaysa.
>6.Dalalka dabinadaas ku dhacay.
Afrika
- Ghana
- Zambia
- Kenya
- Egypt
- Nigeria
- Ethiopia
Aasiya
- Pakistan
- Sri Lanka
- Bangladesh
- Nepal
Latin America
- Argentina
- Ecuador
- Bolivia
Bariga Yurub
- Ukraine
>Gunaanad
Gunaanad
Marka la isu geeyo doodaha iyo tusaalooyinka la soo bandhigay, waxaa muuqata in waxa loogu yeero “caawinta dhaqaale” aysan mar walba horseedin horumar waara oo ay helaan dalalka soo koraya. Dalal badan ayaa galay wareeg deyn, ku-tiirsanaan, iyo siyaasado dhaqaale oo laga dejiyo meel ka baxsan danahooda gudaha, taas oo si tartiib ah u wiiqday madax-bannaanidii dhaqaale iyo awooddii dowladeed. Saameynta ballaaran ee ay ku leedahay International Monetary Fund, gaar ahaan marka ay la jaanqaaddo danaha quwadaha waaweyn, waxay dhalisay su’aal muhiim ah: ma horumar dhab ah baa la raadinayaa, mise waa xasilin u adeegta nidaamka dhaqaale ee jira?
Gunaanad ahaan, dalalka soo koraya waxay u baahan yihiin in ay dib u eegaan qaabka ay ula macaamilaan hay’adaha caalamiga ah, una dhisaan istaraatiijiyad dhaqaale oo ku saleysan danahooda qarannimo, kartidooda gudaha, iyo horumar waara. Haddii kale, khatarta ah in “caawin” lagu sii wado ay isu beddesho dabin dhaqaale oo jiilal badan saameysa way sii jiri doontaa.
