Markii Xasan Sheekh Mohamud uu 2022-ka mar kale ku soo laabtay Villa Somalia, Soomaaliya waxay ku jirtay marxalad adag oo ay isku darsameen amni-darro, khilaaf siyaasadeed, dhaqaale tabar-daran iyo dowlad dhexe oo wali la tacaalaysa dhismaha hay’adaha qaranka. Afartii sano ee xigay, xukuumaddiisu waxay qaaday tallaabooyin muhiim ah, balse waxay sidoo kale wajahday caqabado waaweyn oo siyaasadeed iyo amni, kuwaas oo saameyn ku yeeshay qiimeynta guud ee hoggaankeeda.
Mid ka mid ah guulaha ugu waaweyn ee xukuumadda Xasan Sheekh waxaa noqday arrinta deyn-cafinta Soomaaliya. Dhammaadkii 2023, Soomaaliya waxay gaartay heerkii ugu dambeeyay ee barnaamijka HIPC, taas oo keentay in dalka laga cafiyo ku dhowaad 4.5 bilyan oo dollar oo deyn ah. Guushan waxay Soomaaliya u furtay albaab cusub oo dhinaca maaliyadda caalamiga ah ah, waxayna kor u qaaday kalsoonida hay’adaha maaliyadeed ee caalamka. Si kastaba ha ahaatee, deyn-cafintu waxay ahayd fursad dhaqaale, balse weli waxaa jiray su’aal ah sida fursaddaas loogu beddeli karo shaqooyin, adeegyo iyo nolol dhaanta shacabka.
Dhanka amniga, xukuumadda Xasan Sheekh waxay 2022 bilowday dagaal ballaaran oo ka dhan ah Al-Shabaab. Bilihii ugu horreeyay waxaa dowladda iyo ciidamada deegaanka u suuragashay inay kooxda ka qabsadaan deegaano muhiim ah oo ku yaalla bartamaha dalka. Hawlgalladaas waxay abuureen rajo ah in Al-Shabaab laga adkaan karo. Hase yeeshee, guulihii hore ma noqon kuwo si joogto ah loo xoojiyo. Sanadihii dambe Al-Shabaab waxay dib u abaabushay weerarro culus, waxayna dib u soo ceshatay qaar ka mid ah deegaanadii ay dowladda la wareegtay. Sidaas darteed, dagaalkii uu madaxweynuhu ku dhawaaqay wuxuu noqday dagaal wali aan lahayn natiijo kama dambeys ah.
Siyaasadda gudaha ayaa noqotay meel ka mid ah meelaha ugu adag ee xukuumadda Xasan Sheekh lagu dhaliilo. Dowladda federaalka ayaa isku dayday inay xoojiso awoodda hay’adaha dhexe, halka qaar ka mid ah dowlad-goboleedyadu ay u arkeen tallaabooyinka Muqdisho kuwo halis gelinaya awooddooda dastuuriga ah. Khilaafka dowladda dhexe iyo Puntland, Jubaland iyo qaar ka mid ah dhinacyada siyaasadda dalka ayaa muujiyay in Soomaaliya wali aysan gaarin heshiis siyaasadeed oo qeexaya sida awoodda federaalka loo qaybsanayo.
Dastuurka ayaa isna noqday mid ka mid ah dhaxallada ugu waaweyn ee xukuumadda. Dowladda waxay dhammeystirtay geeddi-socod muddo dheer soo socday oo wax looga beddelayay dastuurka ku-meelgaarka ah, iyadoo bartilmaameedku ahaa in dalka loo sameeyo nidaam dowladeed oo cad iyo doorasho qof iyo cod ah. Taageerayaasha dowladda waxay arrintan u arkaan tallaabo taariikhi ah oo lagu soo afjarayo ku-meelgaarnimadii dastuuriga ahayd. Dhanka kale, mucaaradka iyo qaar ka mid ah dowlad-goboleedyada ayaa dhaliilay habka loo waday isbeddellada, iyagoo qaba in arrimaha dastuurka iyo doorashada ay u baahnaayeen heshiis siyaasadeed oo ballaaran.
Doorashada qof iyo cod ayaa sidaas darteed noqotay mid ka mid ah arrimaha ugu muranka badan xukunka Xasan Sheekh. Mabda’a ahaan, in shacabka Soomaaliyeed ay si toos ah u doortaan madaxda dalka waxay noqon kartaa tallaabo muhiim ah oo lagu xoojinayo dimuqraadiyadda. Laakiin hirgelinteedu waxay u baahan tahay amni, hay’ado doorasho oo lagu kalsoon yahay, heshiis siyaasadeed iyo iskaashi u dhexeeya dowladda dhexe iyo dowlad-goboleedyada. Khilaafka ka dhashay qaabka iyo waqtiga doorashada ayaa halis geliyay in arrintii loogu talagalay inay noqoto guul dimuqraadiyeed ay isu beddesho khilaaf siyaasadeed.
Dhinaca diblomaasiyadda, xukuumadda Xasan Sheekh waxay Soomaaliya ka sameysay horumar muuqda. Dowladda waxay xoojisay xiriirka ay la leedahay hay’adaha caalamiga ah iyo dowladaha muhiimka ah, iyadoo Soomaaliya lagu soo celiyay door muuqda oo ay ku leedahay ururrada gobolka iyo kuwa caalamiga ah. Deyn-cafinta, xiriirka IMF iyo World Bank, iyo isdhexgalka dhaqaale ee gobolka ayaa dhammaantood kordhiyay muuqaalka Soomaaliya ee caalamka.
Dhaqaalaha dalka ayaa sidoo kale muujiyay koboc, inkastoo kobocaasi uusan weli si weyn uga muuqan nolosha dadka caadiga ah. Dowladda waxay qaaday tallaabooyin lagu kordhinayo dakhliga gudaha iyo hagaajinta nidaamka maaliyadda. Hase yeeshee Soomaaliya wali waxay wajahaysaa shaqo la’aan, saboolnimo, adeegyo caafimaad iyo waxbarasho oo aan ku filnayn, koronto qaali ah iyo baahi bani’aadamnimo oo aad u weyn. Taasi waxay muujinaysaa farqiga u dhexeeya dib-u-habayn dhaqaale oo heer dowladeed ah iyo isbeddel shacabka si toos ah u dareemaan.
Waxaa sidoo kale xusid mudan in dhammaan dhibaatooyinka Soomaaliya aan si toos ah loogu xiri karin xukuumadda Xasan Sheekh. Al-Shabaab, abaaraha, fatahaadaha, colaadaha gudaha, barakaca iyo hoos u dhaca gargaarka caalamiga ah waa arrimo muddo dheer dalka saameynayay. Madaxweyne kasta oo Soomaaliya yimaada wuxuu la kulmayaa dhaxal noocaas ah. Sidaas darteed, qiimeynta xukuumadda waxay u baahan tahay in la kala saaro dhibaatooyinka ay dowladda abuurtay, kuwa ay ku guuldarreysatay inay xalliso iyo kuwa ka baxsan awooddeeda.
Marka la eego muddada 2022 ilaa 2026, Xasan Sheekh Mohamud wuxuu leeyahay dhaxal isku dhafan. Dhinaca dhaqaalaha iyo diblomaasiyadda waxaa ka muuqda guulo taariikhi ah, gaar ahaan deyn-cafinta iyo dib-u-dhiska xiriirka Soomaaliya la leedahay hay’adaha caalamka. Dhinaca kale, amniga wali ma gaarin guul kama dambeys ah, khilaafka dowladda dhexe iyo dowlad-goboleedyaduna wuxuu noqday caqabad weyn. Adeegyada bulshada iyo nolosha shacabka ayaa iyaguna wali ah meelaha ugu liita.
Sidaas darteed, haddii xukunka Xasan Sheekh lagu cabbiro waxa uu dalka ka beddelay, jawaabtu ma noqon karto guul buuxda ama guuldarro buuxda. Waxaa jira guulo dowlad-dhisid ah oo muhiim ah, laakiin waxaa sidoo kale jira dhibaatooyin siyaasadeed iyo amni oo aan wali xal loo helin. Waxa ugu dambeyntiina qeexi doona dhaxalka Xasan Sheekh waa sida ay Soomaaliya uga gudubto 2026 una gasho 2027: haddii la gaaro heshiis siyaasadeed oo doorasho lagu wada qanacsan yahay, amnigana la xoojiyo, waxaa suuragal ah in xukunkiisa lagu xuso inuu Soomaaliya u qaaday marxalad cusub. Haddii khilaafka siyaasadeed sii bato, Al-Shabaabna ka faa’iideysato kala qaybsanaanta, dhaxalkiisa siyaasadeed wuxuu noqon karaa mid aad u muran badan.
Xasan Sheekh wuxuu Soomaaliya keenay isbeddello muhiim ah oo dhinaca dhaqaalaha, diblomaasiyadda iyo dhismaha hay’adaha ah, balse wali wuxuu wajahayaa imtixaankii ugu weynaa ee madaxweyne Soomaaliyeed: in guulahaas loo beddelo amni waara, heshiis siyaasadeed iyo dowlad ay shacabka si dhab ah uga dareemaan adeeg iyo horumar.
